پیوست‌ها ۲
پیوست دوّم: پرسش‌های متفرقه دربارۀ خمس
رساله‌ای در فقه خمس · شیخ علا سالم
-پیوست دوّم: پرسش‌های متفرقه دربارۀ خمس
( پاسخ‌های روشنگر ـ جلد اوّل: پرسش ۵۰
بسم الله الرّحمن الرّحیم
از شما تقاضا دارم شرحِ تفصیلی خمس و زكات را عنایت فرمایید... .
خواهر رشا از بصره ـ ۸ جمادی الاول ۱۴۲۶هـ ق
پاسخ: بسم الله الرّحمن الرّحیم، الحمد لله رب العالمین
خواهر مؤمن، سلام عليكم و رحمه الله و بركاته.
از خداوند مسألت دارم به همۀ مردان و زنان مؤمن، خیرِ دنیا و آخرت را توفیق عطا فرماید. امّا خمس و زكات، جزئیّات بسیار زیادی دارند ولی به طور خلاصه چیزهایی را بیان می‌کنم:
خمس مخصوص امام معصوم (ع) و حجّت بر مردم در هر زمان است، آن ها اوصیای ایشان می‌باشند و به هر صورت که بخواهند می‌توانند آن را مصرف کنند.
خمس در مواردی واجب می‌باشد، از جمله اموال و دارایی‌های استفاده نشده (نو). به خانه‌ای كه انسان در آن زندگی می‌كند و نیز اثاثیّه‌هایی كه استفاده می‌شوند و اتومبیلی كه انسان جهت نقل و انتقال به آن نیازمند است و همچنین منبع درآمدِ روزی انسان، خمس تعلّق نمی‌گیرد.
اگر انسان خانۀ دیگری یا ماشین دیگری یا منبع درآمد دیگری داشته باشد، خمس بر آن ها واجب می‌شود.
احمدالحسن
جمادی الأول ۱۴۲۶ هـ ق
( پاسخ‌های روشنگر ـ جلد دوم: پرسش ۱۳۸
خواهشمندم لطف فرمایید و پاسخ این سؤالات در خصوص خمس را مبذول بدارید:
فرستنده: صباح مهدی
سؤال: به چه کسی خمس تعلّق می‌گیرد؟ آیا بر فقیران و مسکینان نیز واجب است؟ فقرا و مسکینان زمان ما چه کسانی هستند؟
پاسخ: بسم الله الرّحمن الرّحیم، والحمدلله ربِّ العالمین، و صلی الله علی محمد و آل محمد الائمة والمهدیین و سلّم تسلیماً.
بر هر فرد مکلّفی واجب است، همانند نماز و روزه. موارد و وضعیت‌هایی که خمس در آن ها واجب می‌شود در کتاب شرایع الاسلام موجود می‌باشد.
سؤال: چگونه شخصی که تاکنون خمس نداده است، خمس دهد؟ آیا خمس شامل تمامی اموال و دارایی‌های خانواده ـ‌اعم از استفاده شده و استفاده نشده‌ـ می‌گردد؟ (اثاث و تجهیزات منزل، وسایل برقی، لباس و...).
پاسخ: بسم الله الرحمن الرحیم، والحمدلله رب العالمین، و صلی الله علی محمد و آل محمد الائمة والمهدیین و سلّم تسلیماً.
به خانه‌ای که در آن ساکن است و اثاث مورد استفاده در آن و ماشین شخصی خمس تعلّق نمی‌گیرد و همچنین به اصل مالی که نیاز یک سال شخص را تأمین می‌کند؛ مثلاً اگر شخصی کارگاه تولیدی داشته باشد و درآمد کارگاه فقط به اندازۀ مخارج یک سال خانوادۀ او باشد، به آن خمس تعلّق نمی‌گیرد؛ امّا اگر درآمد آن بیش از مصرف یک سالش باشد به اصل مال به نسبت اضافه درآمد سالانه‌اش، خمس تعلّق می‌گیرد؛ به عنوان مثال اگر هزینۀ سالانه‌اش ۲ واحد باشد و درآمدش ۴ واحد باشد، خمس نصف اصل مالش (کارگاهش) را می‌پردازد. زمین خانۀ مسکونی‌اش خمس ندارد و به هر زمینی که غیر از آن داشته باشد، خمس تعلّق می‌گیرد و اگر مال اضافی دیگری بیش از آنچه ذکر شد داشته باشد، به آن خمس تعلّق می‌گیرد. آنچه بیان شد به اختصار بود و موارد بیشتری نیز در این زمینه وجود دارد.
سؤال: حکم مبلغ جمع‌آوری شده جهت خرید زمین مسکونی برای کسی که مسکن نداشته باشد چیست؟ با توجّه به اینکه این شخص هیچ گونه درآمد اضافۀ سالانه‌ای غیر از این مبلغ ندارد؟
پاسخ: بسم الله الرحمن الرحیم، والحمدلله رب العالمین، و صلی الله علی محمد و آل محمد الائمة والمهدیین و سلّم تسلیماً.
در صورتی که خمس آن را نداده باشد باید خمسش را بدهد. اگر شخصی خمس مالش را به صاحب شرعی آن داده باشد، به مبلغ مذکور خمس تعلّق نمی‌گیرد. در صورتی که سال مالی خمس تمام شود و با پول خود مسکن نخریده باشد، باید خمسش را بدهد.
سؤال: کارمندی از شرکتی که در آن مشغول به کار است، پاداش سالانه دریافت می‌کند. آیا به این پاداش خمس تعلّق می‌گیرد؟ و در صورت واجب بودن خمس، آیا هنگام دریافت آن، خمسش را بدهد یا موقع رسیدن سال مالیِ خمس؟ و اگر بخواهد این پاداش را برای مصرف سالانه هزینه کند، آیا به آن خمس تعلّق می‌گیرد؟ و آیا این حکم برای هدایای غیر نقدی هم صادق است؟
پاسخ: بسم الله الرحمن الرحیم، والحمدلله رب العالمین، و صلی الله علی محمد و آل محمد الائمة والمهدیین و سلّم تسلیماً.
به باقی‌ماندۀ پاداش پس از رسیدن سال مالی خمس تعلّق می‌گیرد و همچنین به هدایای غیرنقدی نیز اگر مصرف نکرده باشد در سر رسید سال مالیِ خمس، خمس تعلّق می‌گیرد.
سؤال: آیا به جواهراتی که زن استفاده می‌کند خمس تعلق می‌گیرد؟ خمس طلا و نقرۀ ذخیره شده‌ای که استفاده نمی‌شود چه مقدار و حدِّ نصابش چقدر است؟
پاسخ: بسم الله الرحمن الرحیم، والحمدلله رب العالمین، و صلی الله علی محمد و آل محمد الائمة والمهدیین و سلّم تسلیماً.
جواهراتی (طلا، نقره و نظایر آن) که زن به عنوان زینت خودش استفاده می‌کند خمس ندارد و اگر از آن استفاده نکند به آن خمس تعلّق می‌گیرد. حدِّ نصاب در خمس وجود ندارد بلکه چنین موردی در زکات مطرح می‌شود.
سؤال: آیا به مبالغی که شخص برای فرزندان خود به عنوان حساب پس‌انداز در بانک ذخیره می‌کند، خمس تعلّق می‌گیرد؟
پاسخ: بسم الله الرحمن الرحیم، والحمدلله رب العالمین، و صلی الله علی محمد و آل محمد الائمة والمهدیین و سلّم تسلیماً.
خمس بر کودکان واجب نیست امّا به مال آن ها تعلّق می گیرد. بر سرپرست کودکان نابالغ واجب است خمس اموال آن ها را خارج کند؛ در غیر این صورت هرگاه کودک بالغ شود، باید خودش خمسش را بدهد.
سؤال: آیا پرداخت خمس، پرداخت زکات را ساقط می‌کند، اگر شخص به مقدار حدِّ نصاب نقدینگی و یا غلاّت چهارگانه نداشته باشد. چه موقع زکات واجب می‌گردد و شرایط آن چیست؟
پاسخ: بسم الله الرحمن الرحیم، والحمدلله رب العالمین، و صلی الله علی محمد و آل محمد الائمة والمهدیین و سلّم تسلیماً.
توضیحات بیشتر در مورد خمس و زکات را در شرایع گفته‌ام. امیدوارم برادران آن را منتشر کنند و به شما برسانند.
سؤال: حکم خمس در رأس مال شراکتی در فعالیّت‌های تجاری چیست؟
پاسخ: بسم الله الرحمن الرحیم، والحمدلله رب العالمین، و صلی الله علی محمد و آل محمد الائمة والمهدیین و سلّم تسلیماً.
پاسخ ایـن سـؤال در جـواب‌های قبـلی داده شـده است.
( پاسخ‌های روشنگر ـ جلد سوّم
۱- با سید احمدالحسن(ع) بیعت می‌کنم... .
می‌خواهم قسمتی از حقِّ امام مهدی (ع) را بپردازم، وسیلۀ این پرداخت چیست؟ چشم‌انتظار پاسخ هستم. خداوند شما را یاری دهد.
فرستنده: عمرو - مصر
پاسخ: بسم الله الرحمن الرحیم. اللهم صل علی محمد و آل محمد الائمة و المهدیین و سلم تسلیماً کثیراً.
از خدا می‌خواهم تو را بر خیر آخرت و دنیا موّفق بدارد و تو را تا زمانی که زنده هستی، برای یاری حق استوار بدارد... . امّا خمس، می‌توانی آن را به مردان و زنان مؤمن نیازمند در سرزمینت، مصر، بدهی و از خدا می‌خواهم به تو توفیق این کار را بدهد و می‌توانی از برادران انصار سؤال کنی تا مردان و زنان مؤمن نیازمند را در سرزمینت بشناسی. خدا شما را حفظ کند و توفیق هر خیری را به شما بدهد.
احمدالحسن
۲- سؤال ۳: حکم کسی که قبل از دعوت، خمس خود را به فقهای خائن می‌داده است چیست؟ آیا لازم است دوباره خمس بپردازد؟ و هرآنچه چنین شخصی بعد از پیوستن به دعوت حقّی که شما آورده‌اید می‌سازد چه طور؟ با علم به اینکه او دارای خانه، زمین با ملک دیگری می‌باشد.
خدمت‌کار گناه‌کار شما: ابو محمد علی انصاری
جواب سؤال ۳: خمس در مورد اضافه درآمد است و نه آنچه نیاز فرد را رفع می‌کند. اگر یک خانه داشته باشی، خمس به آن تعلّق نمی‌گیرد و نیز وسایل مورد استفاده و ماشین شخصی و محل کسبی که نیازت را بدون اضافه درآمدی برآورده می‌کند شامل خمس نمی‌گردد. امّا اگر خانه‌ای جز آن یا زمین یا ماشین دیگری داری باید خمسش را بپردازی. امّا در مورد محل کسب و کار و روزی (محل تجارت، کارخانه یا مزرعه) اگر حاصل آن از نیازت بیشتر است، از اصل مال به اندازۀ زیاده‌اش، یک پنجم را خمس می‌دهی امّا در مورد نتیجه یا مال، آنچه از نیازت اضافه بیاید ـ‌در آخر سال‌ـ خمسش را می‌دهی.
احمدالحسن
۳- یکی از برادران انصار سؤالی به شکل زیر پرسید:
۲۰۰۰۰۰ هزار کرون سوئد دارم که می‌خواهم خمس آن را بپردازم ولی خانه یا قطعه زمینی ندارم. با همسرم زندگی می‌کنم و فرزندانی ندارم و با مشقّت جایی را در سوئد اجاره کرده‌ام.
خدمتگزار شما: ابوحسن
پاسخ: بسم الله الرحمن الرحیم. و الحمد لله رب العالمین، و صلی الله علی محمد و آل محمد الائمة و المهدیین و سلم تسلیماً.
خمس در مورد اضافه درآمد است و نه آنچه نیاز فرد را رفع می‌کند. اگر یک خانه داشته باشی، خمس به آن تعلّق نمی‌گیرد و نیز وسایل مورد استفاده و ماشین شخصی و محل کسبی که نیازت را بدون اضافه درآمدی برآورده می‌کند شامل خمس نمی‌گردد. امّا اگر خانه‌ای جز آن یا زمین یا ماشین دیگری داری باید خمسش را بپردازی. امّا در مورد محل کسب و کار و روزی (محل تجارت، کارخانه یا مزرعه) اگر حاصل آن از نیازت بیشتر است، از اصل مال به اندازۀ زیادی‌اش، یک پنجم را خمس می‌دهی امّا نتیجه یا مال، آنچه از نیازت اضافه بیاید ـ‌در آخر سال‌ـ خمسش را می‌دهی.
و در مورد سؤال: خمس فقط در مورد اضافه درآمد است و می‌توانی خمس را خودت به مؤمنان محتاج بدهی.
احمدالحسن
۴- سؤال ۳: اگر خمس مالی داده شود و آن مال دوباره به سال خمسی برسد و خرج نشود آیا دوباره باید خمسش داده شود؟
جواب سوال ۳: بار دیگر خمس نمی‌دهد.
پاسخ به پرسش‌های دست‌نویس
۱- آیا مسألۀ خمس در آنچه از خرجی سال اضافه می‌آید در زمان رسول خدا (ص) وجود داشته است؟ و آیا سهمی برای سادات بنی‌هاشم وجود دارد؟ و اگر سهمی دارند چرا امیر مؤمنان (ع) آن سهم را به برادرش عقیل در آن ماجرای معروف نداد؟ بلکه ـ‌طبق فهم کوتاه و قاصر ما‌ـ به وی همانند سایر مردم عطا فرمود؟
پاسخ: بسم الله الرحمن الرحیم، والحمد لله رب العالمین
به عنوان تشریع؛ آری وجود داشت، امّا به عنوان تطبیق و اجرا در آن زمان موجود نبود و این به دلیل عدم تحمّل آن توسط مردم بود. پس پیامبر (ص) و ائمه (ع) برای مردم تخفیف قائل شدند. خمس از آنِ امام (ع) است و می‌تواند آن را از مردم ساقط کند. اهل بیتِ امام یا سادات، عیال و خانوار امام هستند. امام علی (ع) در حق عقیل کوتاهی نکرد ولی عقیل خواهان مقداری بود که با آن غنی و ثروتمند شود و به مقداری که موجب کفاف و بی‌نیازی‌اش شود راضی نبود.
۲- زمین زراعی دارم که در آن سی عدد نخل وجود دارد و در آن موتور آبی هم است که از آن برای آبیاری زمین کشاورزی استفاده می‌کنم. از این زمین کشاورزی برای خوراک دهی به گاوها ـ‌که تعدادشان شش رأس است‌ـ بهره می‌برم. آیا همۀ این ها یک منبع درآمد به حساب می‌آیند؟ یا چند منبع درآمد؟ خداوند بهترین پاداش نیکوکاران را به شما بدهد!
پاسخ: بسم الله الرحمن الرحیم والحمد لله رب العالمین
زمین و نخلستان و موتور آبیاری یک منبع درآمد، و گاوها منبع درآمد دیگری محسوب می‌شوند.
۳- من چندین منبع درآمد و حقوق ماهانه نیز دارم. آیا خمس حقوقم را همان‌گونه که خمس درآمدهایم را می دهم پرداخت کنم؟ یا اینکه از این حقِّ شرعی معاف است؟
پاسخ: بسم الله الرحمن الرحیم والحمد لله رب العالمین
کسی که برای مرتبۀ اوّل می‌خواهد خمس بدهد و بیش از یک منبع درآمد دارد، حق دارد یک منبع درآمد را انتخاب کند تا از خمس معاف باشد (یعنی سرمایۀ خود را به آن منبع اختصاص دهد). اگر در ضمن منابع درآمد وی حقوق ماهیانه‌ای باشد که کفاف وی را می‌کند سایر منابع درآمد معاف نمی‌شود. امّا در مورد حقوق ماهانه، خمس آنچه از آن در رأس سال خمسی وی باقی می‌ماند را می‌پردازد.
۴- من مبلغ ۲۱۵ هزار در ماشینی که متعلّق به خانواده‌ام می‌باشد سهم دارم؛ با توجّه به اینکه من به عنوان راننده از این ماشین برای کارهای شخصی خودم و رفع نیازهای آن ها استفاده می‌کنم، آیا به این مبلغ خمس تعلق می‌گیرد؟
پاسخ: بسم الله الرحمن الرحیم والحمد لله رب العالمین
اگر ماشین دیگری نداشته باشی به این مبلغ خمس تعلق نمی‌گیرد.
* * *