مقدمه

مقدمه

الحمد لله رب العالمین

و صلی الله علی محمد و آل محمد الائمة و المهدیین و سلم تسلیماً

اما بعد ...

کتاب «راهنمای حیوانات حلالگوشت» شامل سه فصل کلی است: فصل اول به ماهیها و موجودات دریایی تعلق دارد، و در این فصل اسم ماهیها به زبانهای عربی و انگلیسی [و همچنین فارسی در ترجمۀ فارسی] آمده است. همین طور اسم علمی ماهیها آورده شده و بهجهت تسهیل در شناسایی ماهیها توسط خواننده، شکل ماهی نیز آورده شده است. این فصل بهصورت زیر تقسیمبندی شده است: ماهیهایی که خوردنشان حلال است، ماهیهایی که خوردنشان حرام است؛ و این تقسیمبندی بر اساس قاعدهای شرعی صورت پذیرفته که به شرح زیر است:

«همه ماهیهایی که در آب زندگی میکنند ـفرقی نمیکند در آب شور باشند یا آب شیرینـ خوردنشان حلال است، در صورتی که: در دورهای از زندگی خود پوستههای کوچک^۱ یا فلس یا پولک داشته باشد؛ و اگر چنین پوسته یا پولک یا فلسی نداشته باشد خوردنش حرام است.»^۲

برخی ماهیها، پولک یا فلس بهشکل متعارف روی خود ندارند، بهطوری که بتوان آنها را از پوست ماهی پولکزدایی کرد، و زائدههای بزرگی دارند که به پوست ماهی متصل است و بدون پارهشدن پوست ماهی نمیتوان آنها را جدا کرد. مثال این حالت، زائدههایی است که غضروفماهیها را پوشانده است، مثل کوسه و لقمهماهی. اینها خارها و زائدههایی هستند که در پوست فرو رفتهاند و مثل دندانهای جانوران مهرهدار ریشه دارند. ماهیهایی هم هستند که فلسهایی دارند ولی فقط در دورههایی از زندگیشان، مثل شمشیرماهی. همچنین ماهیهایی هم هستند که فلسهای بسیار ریز و کوچکی دارند، مثل مارماهی^۳. بعد از اینکه مهمترین ماهیهای جهان را گرد آوردیم با مراجعه به منابع علمی، تحقیقاتی روی نوع پولکها یا پوستههایی که بدن آنها را پوشانده است انجام شد، و با تکیه بر قاعدۀ بالا تقسیمبندی آنها به ماهیهای حلالگوشت یا ماهیهایی حرامگوشت صورت پذیرفت.

فصل دوم شامل فهرستی از حیوانات خشکی است. اسم حیوان به زبان عربی و انگلیسی [و در ترجمۀ فارسی به زبان فارسی] آورده شده، و همین طور اسم علمی بههمراه عکس حیوان نیز آورده شده تا شناسایی آن راحتتر انجام شود. این فهرست از حیوانات بهصورت زیر تقسیم شدهاند: حیواناتی که خوردنشان حلال است، حیواناتی که

۱ - حراشف. ۲ - امام احمدالحسن. ۳ - اَنقَلیس.

خوردنشان مکروه است، و حیواناتی که خوردنشان حرام است. حیواناتی که خوردنشان حلال است شامل گاوسانان، شترسانان و گوزنسانان میشود، و این حیوانات از نوع حیوانات نشخوارکننده هستند؛ یعنی غذای خود را با نشخوارکردن میخورند.^۱ اما حیواناتی که خوردنشان مکروه است، شامل حیوانات باربر یا حیواناتی است که انسان رویشان سوار میشود؛ مثل اسبها، الاغها، و قاطرها. دستۀ سوم شامل حیواناتی است که خوردنشان حرام است و بهصورت کلی این گروه، درندگان را شامل میشود؛ یعنی حیوانات شکارچی، مثل گربهسانان، سگسانان، خوکها، و خزندگان؛ و همۀ این حیوانات از خصوصیت درندهخو بودن برخوردارند؛ یعنی عمدتاً غذایشان از طریق شکار حیوانات کوچکتر از خودشان تأمین میشود.

اما فصل سوم کتاب شامل فهرست پرندگان است. اسم هر پرنده به زبان عربی و انگلیسی [در ترجمۀ فارسی به زبان فارسی] آمده، و همین طور اسم علمی آن بههمراه تصویر پرنده آورده شده تا شناساییاش راحتتر باشد. این فهرست بهصورت زیر دستهبندی شده است: پرندگانی که خوردنشان حلال است، و پرندگانی که خوردنشان کراهت دارد، و پرندگانی که خوردنشان حرام است. مبنای این دستهبندی قاعدۀ شرعی زیر بوده است:

«از پرندگان، همۀ پرندگان شکارچی که چنگالهای تیز و بُرندۀ آسیبرسان دارند حرام هستند؛ فرقی نمیکند خودش اقدام به کشتن طعمه کند ـمثل بازها و بعضی از عقابهاـ یا بهطور کلی از لاشۀ حیوانات دیگر تغذیه کند، مثل بعضی از کرکسها. خوردن همۀ پرندگان ـبهغیر از پرندگان شکاری دارای چنگالهای تیز و برندهـ که در طول پرواز، تعداد پر زدنهایشان بیشتر از پر نزدن یا مساوی با آن باشد حلال هستند؛ ولی اگر بیشتر پر نزنند حرام هستند؛ و همۀ پرندگانی که پرواز نمیکنند ـبهغیر از شکارچیان دارای چنگالهای بُرندهـ اگر چینهدان یا سنگدان یا سیخک پا داشته باشند خوردنشان حلال است.»^۲

پس از فهرستکردن مهمترین پرندگان موجود در دنیا، تحقیقاتی روی منابع علمی قابلاعتماد برای پیادهسازی این قاعده روی هرکدام از این پرندگان انجام شد، و بر این اساس تقسیمبندی حلال و حرام صورت پذیرفت.

فصل چهارم نیز شامل فهرستی از حشرات و تقسیمبندی آنها به همان روشی است که در فصلهای سهگانۀ قبلی انجام شده است.

۱ - بعد از بلعیدن غذا، دوباره آن را به دهان بازمیگردانند و میجوند. (مترجم) ۲ - امام احمدالحسن.

چرا حلال میخوریم، و ازغذای حرام پرهیزمیکنیم؟

امام رضا فرمودهاند: «بدان ـخدا رحمتت کندـ که خداوند تبارکوتعالی هیچ خوردنی و نوشیدنی را مباح نکرد مگر به آن جهت که در آن منفعت و اصلاحی هست، و نیز حرام نکرد مگر آنهایی را که خوردنشان ضرر، و هلاکت و نابودی، و فسادی داشته باشد. هر نفعدهندهای که تقویتکنندۀ جسم است و در آن قوتی برای بدن باشد حلال است، و هر آسیبرسانی که قوت را ببرد یا کُشنده باشد حرام است؛ مثل سُموم، مردار، خون، گوشت خوک، درندگان دارای نیش، پرندگان دارای چنگال که سنگدان ندارند، و مثل تخمی که دو طرفش مساوی باشد،^۱ و مثل ماهی اگر پولک نداشته باشد؛ که اینها خوردنشان حرام است مگر در وقت ضرورت.»^۲

پاسخی از امام احمدالحسن در این زمینه وجود دارد که قسمتی از آن را که محل شاهد برای موضوع ماست برگرفتم:

«غذای حرام بر قلب اثر میگذارد؛ زیرا در خون جریان مییابد و بیشتر آن به قلب جسمانی موجود در سینه میرسد؛ و سینه جایگاه اتصال روح به بدن است. غذای پاکیزه نیز تأثیر مثبت بر قلب انسان و اتصالش به ملکوت آسمانها و نگاهکردنش در ملکوت آسمانها دارد. به همین دلیل خدای سبحانومتعال کسانی را که خواهان مائدۀ آسمانی بودند هشدار داد که اگر کفر بورزند چنان عذابشان میدهد که احدی از جهانیان را عذاب نداده است: قَالَ اللّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَیْکُمْ فَمَن یَکْفُرْ بَعْدُ مِنکُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَاباً لاَّ أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِّنَ الْعَالَمِینَ ( خداوند گفت: من آن را برای شما میفرستم، ولی هرکه از شما از آن پس کافر شود چنان عذابش میکنم که احدی از جهانیان را آنگونه عذاب نکرده باشم)؛ این به آن دلیل است که مائدۀ آسمان، غذایی حلال و پاک است و بر قلب تأثیر میگذارد؛ پس آنها ملکوت آسمانها را میبینند و دلهایشان بهواسطۀ آن مطمئن میشود. به همین جهت بوده است که آنان دلیل درخواست مائدۀ آسمان را اطمینان قلب خود معرفی کردند: قَالُواْ نُرِیدُ أَن نَّأْکُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا (گفتند: میخواهیم از آن بخوریم تا قلبهایمان مطمئن شود). آنها ابداً طلب معجزه نکردند و بسیاری از معجزات را تا آن زمان از عیسی دیده بودند. مائدۀ آسمانی ویژگی خاصّ اعجازگونهای ندارد تا فقط بهوسیلۀ آن ـو نه بهوسیلۀ چیز دیگریـ قلب آرام گیرد؛ چیزی که باعث اطمینان قلب میشود غذای پاک و حلال و مبارک آسمانی است که آنان را چنان میکند که در ملکوت آسمانها بنگرند: إِذْ قَالَ الْحَوَارِیُّونَ یَا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّكَ أَن یُنَزِّلَ عَلَیْنَا مَآئِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ قَالَ اتَّقُواْ اللّهَ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ * قَالُواْ نُرِیدُ أَن نَّأْکُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَن قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَکُونَ عَلَیْهَا مِنَ الشَّاهِدِینَ * قَالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنزِلْ عَلَیْنَا مَآئِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ تَکُونُ لَنَا عِیدًا لِّأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآیَةً مِّنكَ وَارْزُقْنَا وَأَنتَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ * قَالَ اللّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَیْکُمْ فَمَن یَکْفُرْ بَعْدُ مِنکُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لاَّ أُعَذِّبُهُ

۱ - یعنی بیضی نباشد و بهصورت دایرهای باشد. (مترجم) ۲ - کتاب الفقه، منسوب به امام رضا، ص ۲۵۴ .

أَحَدًا مِّنَ الْعَالَمِینَ ( و حواریون پرسیدند: ای عیسی بن مریم، آیا پروردگار تو میتواند برای ما از آسمان مائدهای بفرستد؟ گفت: اگر ایمان آوردهاید، از خدا بترسید * گفتند: میخواهیم از آن مائده بخوریم تا دلهایمان آرام گیرد و بدانیم که تو به ما راست گفتهای و بر آن شهادت دهیم * عیسی بن مریم گفت: بار خدایا، ای پروردگار ما، برای ما مائدهای از آسمان فرست تا برای اولینِ ما و آخرین ما عیدی و آیهای از تو باشد و ما را روزی ده که تو بهترین روزیدهندگانی. * خداوند گفت: من آن را برای شما میفرستم، ولی هرکه از شما از آن پس کافر شود چنان عذابش میکنم که احدی از جهانیان را آنگونه عذاب نکرده باشم).»^۱

چرا اینکتاب؟

در نتیجۀ وجودنداشتن مرجعی برای مسلمانان برای تقسیمبندی گوشتهای حلالِ چهارپایان، پرندگان و ماهیها، به ذهن بنده خطور کرد این تقسیمبندی را دربارۀ گوشتها انجام دهم تا بهواسطۀ آن، حلال از حرام بهسادگی باز شناخته شود. در ابتدا تصمیم بر این بود که این کتاب فقط برای ماهیهای حلال و حرام نوشته شود، آن هم فقط برای ماهیهایی که در کشورهای عربی هستند و پرسشهای بسیاری که دربارۀشان پرسیده میشود؛ ولی عاملی که باعث شد محدودۀ موضوع را گسترش دهم یک «تصادف» یا بهعبارت بهتر یک «تصادف علمی» بود نه چیزی دیگر، و لازم دیدم به جزئیات این تصادف اشارهای داشته باشم تا تأکیدی بر امانتداری علمی، در نتیجۀ وفای شاگرد نسبت به استادش باشد؛ استادی که در فراهمآوردن خدمات محورهای انتخاب برای تحقیق علمی برای شاگردانش بخل نمیورزد، تا آنجا که ماحصل تحقیق از بیشترین فراگیری و عمیقترین تأثیرگذاری برخوردار شود، و در نتیجه چنین استادی از ویژگیهای شاخص پیشرو بودن برخوردار گردد.

در یکی از سفرهای زیارتی خود به عراق، در کتابخانۀ ساختمان موسسۀ آموزش عالی مطالعات دینی و زبانشناسی در نجف اشرف با استاد عالیقدر «دکتر علاء سالم» دیدار کردم تا از تجربیات او در زمینۀ کتاب، راهنمایی بگیرم و از ملاحظات و راهنماییهایش بهرهمند گردم، و به این ترتیب در استفاده از بعضی منابع، از ایشان کمک بگیرم. استاد علاء سالم از اسم کتابی که قصد تألیفش را داشتم پرسید. پاسخ دادم «راهنمای ماهیهای حلالگوشت». پس از مکث کوتاهی به بنده گفتند: نظرت در اینکه موضوع کتاب گستردهتر و شاملتر شود چیست؟ اینکه «راهنمای حیوانات حلالگوشت» باشد. نظرت چیست؟

از این ایده خوشم آمد، ولی آن موقع چیزی بروز ندادم؛ بلکه بعد از آن به نصیحتهای باارزش ایشان گوش جان سپردم؛ نصیحتهایی که بهمنزلۀ روشنگریهایی بود که در پرتو راهنماییهایش حرکتم را آغاز کردم، و سپس شروع به گسترش دایرۀ تحقیقاتم کردم تا علاوه بر ماهیها، حیوانات خشکی و پرندگان و حشرات را نیز شامل شود. به این ترتیب سه فصل دیگر به کتاب اضافه شد: فهرست حیوانات خشکی، فهرست پرندگان، و فهرست حشرات.

۱ - پاسخهای روشنگرانه: ج ۳، پرسش ۲۱۹ ، سؤال شمارۀ ۲.

بازبینی و تصحیح کتاب نیز از طریق نامهنگاریهای میان بنده و مؤسسۀ آموزش عالی مطالعات انجام پذیرفت.

این کتاب را به محضر شما تقدیم میکنم؛ و از خداوند مسئلت دارم در آن بهرههایی برای مؤمنان قرار دهد، و آن را بهعنوان عملی خالص برای وجه خودش ـاز طرف خودم و پدرم و مادرم (خداوند رحمتشان کند)ـ قبول بفرماید؛ که او شنوای اجابتکننده است.

علی ابوقلام

رمضان ۱۴۳۷

این صفحه متن قابل استخراج ندارد.