فصل‌ها
هفتم: آنچه از هزینۀ سالانه اضافه آید، و آنچه به آن ضمیمه می‌شود.
رساله‌ای در فقه خمس · شیخ علا سالم
-هفتم: آنچه از هزینۀ سالانه اضافه آید، و آنچه به آن ضمیمه می‌شود.
خمس در سودهای تجارت‌ها، صنعت‌ها و زراعت‌ها که از هزینه‌ها و خرجی سالانۀ شخص و خانواده‌اش اضافه آید واجب است. همچنین خمس در آنچه به آن ضمیمه می‌شود از چیزهایی که مازاد بر نیاز هستند ـ‌مثل خانه یا ماشین، اثاث، لباس و نظایر این ها‌ـ همان‌گونه که تفصیلش خواهد آمد، واجب است.
چه بسا این بند بیشترین مورد مبتلا به خمس برای فرد مؤمن باشد؛ از این رو با توضیح و تفصیل بیشتری بر آن مکثی خواهم نمود، باشد که سود آن به بندگان مؤمن خدا برسد!
توضیحات و تفاصیل در قالب چند محور خواهد که برای سهولت آن ها را جدا نموده‌ام؛ وگرنه ـ‌همان‌طور که پوشیده نیست‌ـ ممکن است بین آن ها تداخل وجود داشته باشد.
-اوّل: تشریع خمس در آنچه از خرجی سال اضافه آمده است
شاید کسی بپرسد: آیا خمس در آنچه از خرجی سال اضافه می‌آید در زمان رسول خدا (ص) وجود داشته است؟
پاسخ: به عنوان تشریع الهی، آری وجود داشت. امّا در مقام تطبیق و اجرا بر مسلمانان وجود نداشت و این به دلیل عدم تحمل این حکم توسط مردم بود. پس رسول خدا (ص) و ائمه (ع) برای آنان تخفیف قایل شدند، زیرا خمس از آنِ امام (ع) است و او می‌تواند آن را از عهدۀ مردم ساقط کند. به روایت زیر توجه کنید که این مطلب را توضیح می‌دهد:
محمّدبن حسن صفار از احمدبن محمّد و عبدالله بن محمّد از علیبن مهزیار نقل کرده است: به ابوجعفر (امام جواد محمّد تقی (ع)) نامهای نوشته شد و من نامۀ ایشان (ع) به او (سؤال کننده) را در راه مكه خواندم كه فرموده بود: (... همانا دوستان (شیعیان) من ـ‌كه از خداوند صلاح آن ها را خواهانم‌ـ یا برخی از آن ها در پرداخت آنچه بر آن ها واجب شده است كوتاهی كردهاند و من از آن اطّلاع پیدا كرده‌ام. پس بر آن شدم آن ها را با کاری كه در خصوص خمس در این سال اجرا كردم پاک و تزکیه نمایم، که حق تعالی می‌فرماید: (خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّیهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَیهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللهُ سَمیعٌ عَلیم)؛([۲۲]) (از اموال آن ها صدقه‌ای بستان تا آن ها را با آن پاک و منزّه سازی، و براي آن ها دعا کن زيرا دعای تو مايۀ آرامشی برای آن ها است، و خداوند شنوا و دانا است)... و من آن (خمس) را در هر سال بر آنان واجب نکردم و بر آنان واجب نمی‌كنم مگر زكاتی را كه خداوند بر آنان واجب كرده است، و تنها در این سال خمس را بر آنان در طلا و نقرهای كه یک سال بر آن گذشته باشد واجب می‌گردانم و آن (خمس) را بر كالاها، ظرف‌ها، چهارپایان، خدمت‌گزاران و سودی كه از تجارت به دست آورده‌اند و بر خانه و زمین واجب نكردم... . این ها تخفیفی است از سوی من بر دوستانم و منّتی است از من بر آن ها؛ زیرا سلطان اموالشان را از آن ها به زور می‌گیرد و همچنین به جهت مصایبی كه بر آن ها وارد می‌شود. امّا در مورد غنایم و فواید، (خمس آن) در هر سال بر آنان واجب است. خداوند متعال می‌فرماید: (وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیءٍ فَأَنَّ لِلهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَى وَالْیتامَى وَالْمَساکینِ وَابْنِ السَّبیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللهِ...)؛([۲۳]) (و بدانيد هرگاه چيزی به غنيمت گرفتيد خمس آن از آنِ خدا و پيامبر و خويشاوندان و يتيمان و مسکينان و در راه‌ماندگان است، اگر به خدا ایمان آورده‌اید...) و غنایم و فواید ـ‌خدا تو را بیامرزد‌ـ بهره‌‌ای است كه انسان به چنگ می‌آورد و سودی است كه به او می‌رسد و جایزه‌ای است که برای انسان ارزشمند است و میراثی است بدون اینكه از ناحیۀ پدر یا فرزند باشد و از راهی كه گمان نمی‌كرده به او رسیده است، و مانند دشمنی كه ریشه کن شود و مالش گرفته شود، و مانند مالی كه به دست می‌آید و صاحبش مشخص نباشد...).([۲۴])
-دوّم: مشخّص کردن رأس (ابتدای) سال خُمسی
در ابتدا باید بدانیم که گذشتن یک سال ـ‌همان‌گونه که گفته گذشت‌ـ در مواردی که خمس‌شان واجب است به حساب نمی‌آید، ولی پرداخت خمس واجب در سودهای تجارت‌ها ـ‌به جهت مراعات صاحب آنـ تا انتهای سال به تأخیر انداخته می‌شود. اگر مکلّف سودها را برای خرج خود در مدّت یک سال مصرف نماید و تمام شدند، خمس نه در آن ها وجود خواهد داشت و نه در سرمایۀ تجاری، ولی اگر سود از هزینه‌ها اضافه‌تر آمد، هم خمس سود آن داده می‌شود و هم خمس سرمایۀ تجارت ـ‌به همان نسبت‌ـ خمسش داده می‌شود، همان‌گونه که توضیح داده خواهد شد. بنابراین بر مؤمن است که ابتدای سال خمسی را معیّن کند تا به این ترتیب مقدار افزون بر خرجی سال خود را بداند و به دادن خمس مقدار افزون بر نیاز بپردازد و این منّتی از ایشان (ع) بر ما است.
سید احمدالحسن (ع) فرموده‌اند: (خمس روزانه است؛ یعنی مؤمن هر روز خود را مورد محاسبه قرار می‌دهد امّا چون این کار برای مردم مشقّت‌آور است و آن ها نیز عادت پیدا کرده‌اند خود را به صورت سالانه حساب‌رسی کنند ما گفتیم سالیانه باشد. پس مؤمن باید در مدّتی که حداکثر یک سال است خود را محاسبه کند، یعنی او هر سال یک مرتبه خود را مورد محاسبه قرار می‌دهد. امّا جایز نیست مدّت را بیش از این قرار دهد. خمس از آنِ امام است، پس می‌تواند آن را در زمانی ساقط و در زمان دیگری واجب گرداند و می‌تواند مدّتی را تعیین کند که مؤمن خود را در آن مورد محاسبۀ مالی قرار دهد...).
-سوّم: خمس در مقدارِ افزون بر نیاز است
خمسِ هر مالی که انسان مالکش است و اضافه و افزون بر نیازش باشد واجب خواهد بود و آن مقداری که نیازش را برطرف می‌کند خمسی ندارد. بنابراین اگر شخصی دارای یک خانه باشد خمسی در آن و در اثاثیّۀ استفاده شدۀ آن ـ‌مثل فرش، وسایل خانگی، تجهیزات الکترونیکی و مانند این ها‌ـ نخواهد بود. همچنین به لباسی که استفاده شده و وسیلۀ نقلیّه‌ای که برای رفت وآمد مورد نیازش است خمسی تعلّق نمی‌گیرد. منبع درآمدی که فقط نیازش را بدون مازادی برطرف می‌کند به همین صورت می‌باشد. امّا اگر مالک خانه‌ای دیگر یا زمین یا ماشینی دیگر یا اثاثیّه و سایر موارد باشد که به آن ها نیازی نداشته باشد، باید خمس آن ها را بپردازد.
به علاوه فقط یک مرتبه خمسِ مالِ افزون بر نیاز، پرداخت می‌شود و اگر تمام آن یا مقداری از آن برای سال دیگر باقی ماند خمسش پرداخت نمی‌شود.
حال اگر خمس مالی را پرداخت کرده سپس آن را به کسی دیگر داده باشد آیا دریافت کننده نیز باید خمس آن را در صورتی که ـ‌یک سال از آن استفاده نکند‌ـ بپردازد؟
پاسخ: بله، دریافت کننده باید خمس مواردی که به دست آورده است را پرداخت کند چه مالک پیشین خمس آن ها پرداخت شده باشد، چه پرداخت نشده باشد. به آنچه خمسش پرداخت شده باشد بار دیگر خمس تعلّق نمی‌گیرد ولی اگر مالک تغییر کند، مورد جدیدی محسوب شده، ارتباطی به گذشته نخواهد داشت.
پرسش در خصوص برخی موارد ـ‌از نظر مورد نیاز بودن و استفاده شدن‌ـ باقی می‌ماند که در این صورت خمسِ موارد استفاده شده و مورد نیاز واجب نیست، که اکنون این موارد را همراه با بیان احکام‌شان مطرح می‌نمایم:
۱- آیا یک مرتبه استفاده از شیء ـ‌مثل پوشیدن لباس یا زیورآلات یا موارد دیگر‌ـ سپس کنار گذاشتن آن کفایت می‌کند تا شیء استفاده شده‌ای که مشمول خمس نیست تلقّی گردد؟
پاسخ: منظور از استفاده شدن استفادۀ واقعی است، نه برای فرار از خمس و اشکالی در مورد استفاده قرار دادن ـ‌حتّی اگر چه یک مرتبه باشد‌ـ وجود ندارد و آن شیءِ مستعمل از خمس مستثنی خواهد بود.
۲- ممکن است انسان به چیزی مثل روانداز و فرش احتیاج داشته باشد ولی به منظور تمیز نگه داشتن ممکن است از آن استفاده نکند تا هنگام آمدن میهمان و موارد نظیر آن، مورد استفاده قرار بگیرد. آیا در صورت عدم استفادۀ آن شیء در طول یک سال خمس در آن واجب می‌گردد؟
پاسخ: اگر استفاده نشده باشد خمسش واجب است.
۳- آیا فرقی بین اشیاء در مصداق استفاده شدن وجود دارد؛ [مثلاً] ممکن است از مایحتاج مواد غذایی سالانه و یا قسمتی از چیزهایی که مقداری از آن ها را استفاده کرده است ـ‌مانند عطرها، روغن‌ها و بعضی از اشیاء لوکس و تجمّلی‌ـ باقی بماند، آیا برای باقی ماندۀ آن ها خمس واجب است؟
و مورد سوّم اینکه ممکن است شخصی چیزی داشته باشد که اجزای متعدّدی داشته باشد و قسمتی از آن را استفاده می‌کند ـ‌مثلاً مجموعه‌ای از کتاب‌های دوره‌ای یا سِتِ وسایل‌ـ آیا با استفاده از قسمتی از آن ها، صفت استفاده شدن بر تمام آن ها مصداق پیدا می‌کند؟
پاسخ: با استفاده از قسمتی از آن تمام آن چیز استفاده شده تلقّی می‌گردد.
۴- اگر اشیایی که به انسان داده ـ‌مثل لباس و بعضی وسایل‌ـ و این اشیاء استفاده شده باشد (نو نباشد)، آیا پرداخت خمس آن ها واجب است؟
پاسخ: واجب نیست.
-چهارم: پرداخت خمس منبع درآمد (مغازه، شرکت ... و نظایر آن)
خمس منبع درآمد (تجارت‌خانه، کارخانه، مزرعه یا وسیلۀ نقلیه...) در صورتی که تولید یا سود آن از نیاز انسان و خرجی سالانه‌اش افزون باشد پرداخت می‌شود؛ به این صورت که از اصل مال به همان نسبت مقدار اضافه، خمس پرداخت می‌شود. مثلاً اگر کارگاه یا مغازه‌ای دارد و دخلی از آن دریافت می‌کند که فقط برای خرجی سال وی کفایت می‌کند آن کارگاه خمسی نخواهد داشت، اما اگر دخل از خرجی سالانه‌اش اضافه آید، از اصل (اصل سرمایه) به اندازۀ نسبت مقدار اضافه بر خرجی سالانه‌اش خمس پرداخت می‌کند. مثلاً اگر خرجی سال وی ۲ واحد و دخل کارگاه ۴ واحد باشد، خمس ِنصفِ اصل (کارگاه) را پرداخت می‌کند. امّا در مورد تولید یا سودی که از مغازه یا کارگاه حاصل می‌شود خمس مقداری از آن که از نیاز تا آخر سال افزون می‌آید پرداخت می‌گردد.
-پنجم: تعدّد منبع درآمد
اگر انسان چند منبع درآمد و محل کسب داشته باشد ـ‌مثلاً هم مغازه داشته باشد و هم حقوق ماهانه و به همین ترتیب موارد دیگر‌ـ و بخواهد خمس پرداخت کند، خمس وی چگونه خواهد بود؟
پاسخ: کسی که برای بار اوّل می‌خواهد خمس بپردازد و بیش از یک منبع درآمد دارد می‌تواند یک منبع درآمد را انتخاب کند تا از خمس مستثنی باشد (یعنی سرمایه را به آن منبع نسبت بدهد) که در این صورت اگر به اندازۀ نیاز وی باشد خمسی به آن تعلّق نمی‌گیرد و اگر از مقدار نیازش بیشتر باشد از اصل آن سرمایه به نسبت مقدار اضافی ـ‌همان‌گونه که گفته شد‌ـ خمس پرداخت می شود و در مورد بهرۀ آن منبع درآمد که از هزینه سالانه‌اش افزون آمده است، خمس آن را هنگام حلول سال خمسی جدا می‌کند.
امّا در مورد سایر منابع درآمدش، خمس آن ها واجب است و هیچ منبع درآمدی منبع درآمد دیگر را از خمس مستثنی نمی‌کند. بنابراین اگر کنار منابع درآمدش حقوق ماهانه‌ای داشته باشد که وی را کفایت کند خمس آنچه را که در رأس سال خمسیاش اضافه آمده است جدا می‌کند.
در اغلب موارد تعدّد منابع درآمدی، واضح و روشن است و انسان می‌تواند آن ها را از یکدیگر جدا کند، ولی ممکن است برخی امور بر وی مشتبه گردد. مثلاً اگر شخصی زمین زراعی دارد که در آن تعدادی درخت نخل وجود دارد و موتور آبی نیز در آنجا هست که زمین زراعتی را آبیاری کند و به پرورش برخی دام‌ها ـ‌مثل گاو‌ـ نیز در آن زمین مبادرت ورزد، آیا همۀ این ها یک منبع درآمد به حساب می‌آیند یا چند منبع درآمد؟
پاسخ: زمین، نخلستان و موتور آبیاری، یک منبع درآمد و گاوها منبع درآمد دیگری به حساب می‌آیند.
به علاوه در خصوص مواردی که جدا کردن آن ها برای مکلّف از نظر متعدّد یا یکی بودن منبع درآمد روشن و واضح نباشد چیزی بر عهدۀ مؤمن نیست مگر اینکه دربارۀ آن ها از امام (ع) سؤال کند تا از سوی وی مشخص گردند، و خدا را برای نعمت‌هایش شاکریم.
-ششم: حقوق کارمندان
در مورد کارمندی که حقوقش وی را کفایت می‌کند گفته شد: اگر از خرجیِ سال وی هنگام حلول سال خمسیاش مقداری افزون آید، خمسش واجب است وگرنه خمسی نخواهد داشت.
حال اگر از شرکتی که در آن کار می‌کند پاداش سالیانه دریافت کند، باید خمس آن یا مقداری از آن که هنگام حلول سال خمسی ـ نه هنگام دریافت آن ـ باقی مانده است را، بپردازد. به همین صورت در مورد هدیۀ غیرنقدی اگر در رأس سال از آن استفاده نکرده باشد، خمس آن را پرداخت می‌کند.
در اینجا دو پرسش مطرح می‌شود:
اوّل: اگر کارمندی حقوقش را به فاصلۀ خیلی کمی پیش از رأس سال خمسی ـ‌مثلاً یک روز پیش از آنـ دریافت کند و این حقوق منبع درآمدش باشد، آیا حقوقی که گرفته است ـ‌یا مقدار باقی ماندۀ آنـ افزون بر هزینۀ سالانۀ وی به حساب می‌آید و نیز خمس آن واجب خواهد بود؟
پاسخ: خمس آن واجب است.
دوّم: کارمندی که زمان حقوقش فرا رسیده و شخص دیگری آن را به جای وی دریافت کرده ولی آن را به دست وی نرسانده و آن را پس از رأس سال خمسیاش به او رسانده است، آیا خمس آن واجب است؟ مثلاً اگر رأس سال خمسیاش روز دهم رمضان باشد و دریافت حقوقش روز هشتم ماه رمضان است ولی به دست وی نرسیده و پس از آن به دستش رسیده باشد.
پاسخ: خمس آن واجب است.
-هفتم: پول پسانداز شده برای ازدواج، حج یا خرید مسکن
گاهی برخی مردم مبلغی را به منظور خرید مسکن جمع و ـ برای این منظور‌ـ شروع به پس انداز آنچه از نیاز سالیانۀ خود اضافه می‌آید، می‌کنند.
چنین اشخاصی باید مبلغ جمع‌آوری شده را ـ‌در صورتی که قبلاً خمسش را پرداخت نکرده‌اند‌ـ پرداخت کنند و این در صورتی است که موعد رأس سال خمسیاش فرا رسیده و با آن مسکنی خریداری نکرده باشد.
اگر مبلغ جمع‌آوری شده به قصد ازدواج یا حج باشد نیز وضعیّت به همین صورت است؛ بنابراین اگر رأس سال خمسیاش فرا برسد و ازدواج نکرده یا به حج نرفته باشد، بر او واجب است خمس مبلغی را که جمع کرده است بپردازد.
در زمانۀ ما در برخی کشورها به این صورت مرسوم شده است که شخصی که خواهان ثبت نام خود برای رفتن به حج است مبلغی در بانک‌ها به ودیعه می‌گذارد و این به عنوان شرطی از سوی سازمان حج در آن کشور برای ثبت نام شخص مقرّر می‌شود و اعزام وی پس از دو یا سه سال و شاید بیشتر صورت گیرد و به طور قطع بر مبلغ به ودیعه گذاشته شده سال خواهد گذشت در حالی که این مبلغ هنوز استفاده نشده است. آیا خمس آن واجب است؟
پاسخ: خمس آن واجب نیست.
-هشتم: خمس آنچه در اختیار نباشد، و مضیقه و تنگنای مالی
ممکن است انسان مالی داشته باشد ولی آن مال در اختیارش نباشد ـ‌مثلاً آن را به شخص دیگری قرض دهد یا در بانک به ودیعه بگذارد و حقّ برداشت از آن را نداشته باشد‌ـ آیا در مورد چنین مالی خمس واجب است؟ و چگونه؟
پاسخ: خمس آن واجب نیست تا هنگامی که خود شخص یا وکیلش آن را تحویل بگیرد.
در مورد قرض گرفتن، اگر انسان مالی را برای برطرف کردن نیاز خود پیش از رأس سال خمسیاش قرض کند و همچنان ـ‌این مال قرض گرفته شده یا مقدار باقی ماندۀ آنـ در اختیار وی باشد، سپس رأس سال خمسیاش فرا برسد، آیا خمس شامل آن می‌شود؟
پاسخ: اگر بر ذِمِّۀ انسان دِینی باشد، خمسی در مالی که مالکش است وجود نخواهد داشت مگر آن مقدار که از مقدار دِینی که بر ذمّه دارد افزون باشد. به عنوان مثال: اگر قرضی به ارزش ۱۰۰ واحد بر ذمّه‌اش باشد و ۱۵۰ واحد در اختیار داشته باشد فقط خمس ۵۰ واحد محاسبه می‌گردد.
و به طورکلّی آیا قرض گرفتن توسّط انسان بر تعلّق گرفتن خمس به مالش تأثیر می‌گذارد؟
پاسخ: بله ـ همان‌طور که در مسألۀ پیشین روشن شد‌ـ تأثیر می‌گذارد.
اگر در تنگنای مالی باشد و رأس سال خمسیاش فرا برسد ولی مواد غذایی و موارد دیگری که در منزلش است اضافه بیاید، آیا این تنگنای مالی باعث می‌شود که خمس از موارد ذکر شده که غیرنقدی است و از مخارج سالانه‌اش اضافه آمده است، برداشته شود؟
پاسخ: اگر مقصود از تنگنای مالی عدم وجود اموال اضافی و فقط وجود مواد غذایی اضافی است، خمس مواد غذایی که نزد خود دارد را جدا می‌کند. خمس، عبادتی است مثل روزه و نماز و وسیله‌ای است برای طهارت و پاکیزگی روح، و حقّ تعالی می‌فرماید:(خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّیهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَیهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَ اللهُ سَمیعٌ عَلیم)؛([۲۵]) (از اموال آن ها صدقه‌ای بستان تا آن ها را با آن پاک و منزّه سازی، و براي آن ها دعا کن زيرا دعای تو مايۀ آرامشی برای آن ها است، و خداوند شنوا و دانا است). و مهم نیست (این مقدار اضافی) اندک باشد یا بسیار؛ چه بسا درهمی از کسی که پنج درهم دارد اجر و ثواب بیشتری از هزار درهم از کسی که پنج هزار درهم دارد داشته باشد. به طورکلّی پرداخت خمس و زکات عواملی برای افزایش روزی هستند. مؤمن چه میداند، شاید پرداخت خمس یا زکات عاملی شود که خداوند روزی‌اش را وسعت بخشد!
-نهم: اموال کودکان
واضح است که کودک در خمس و دیگر تکالیف شرعی مکلّف نیست، ولی حقّ مالکیّت دارد و به مال وی خمس تعلّق می‌گیرد. بنابراین خمس بر کودک واجب نیست ولی به مالش تعلّق می‌گیرد؛ پس بر ولی (سرپرست) واجب است که خمس را از مال کودک نابالغ جدا کند، در غیر این صورت هنگامی که کودک بالغ شود، خمس مالش را پرداخت می‌کند.
به این ترتیب حکم مال کودکی که حساب پس انداز در بانک دارد مشخّص می‌گردد.